Gmina położona jest w południowo-wschodniej części powiatu sztumskiego (województwo pomorskie) w odległości około 40 km od Elbląga, 30 km od Malborka i 28 km od Sztumu.. Cechami charakterystycznymi omawianej jednostki administracyjnej są urozmaicona rzeźba terenu (średnie wysokości bezwzględne w północno – zachodniej części gminy wynoszą około 5 m n.p.m. a w części północno – wschodniej około 133 m n.p.m.), dobry stan środowiska przyrodniczego wynikający z niskiego stopnia uprzemysłowienia oraz walory krajobrazowe związane z warunkami hydrograficznymi i układem przestrzennym lasów. W latach 1975-1998 gmina znajdowała się w granicach administracyjnych województwa elbląskiego.

Teren gminy Stary Dzierzgoń płożony jest w południowym dorzeczu rzeki Dzierzgonki. Rzeka odgrywała duża rolę już we wczesnym średniowieczu. Była ona ważnym traktem komunikacyjnym, a także naturalną granicą, dzielącą w swoim czasie ziemie należące do Prusów (znajdujące się na wschód od jej osi) od osad słowiańskich i pomorskich płożonych na zachodzie. świadczą o tym drewniane pomosty, odkryte przez archeolo­gów w okolicach miejscowości Bągart i Święty Gaj (gmin: Dzierzgoń i Rychliki).

Obszar gminy Stary Dzierzgoń położony jest w obrębie Pojezierza Iławskiego i charakteryzuje się szczególnymi walorami krajobrazowymi i przyrodniczymi. Jego niewątpliwymi atutami są zróżnicowane formy ukształtowania powierzchni terenu, a także wiele jezior i terenów leśnych. Niski stopień uprzemysłowienia, niewielka gęstość zaludnienia oraz czyste środowisko stwarzają wręcz wymarzone warunki do rozwoju agroturystyki. Możliwości spędzania czasu jest wiele, począwszy od grzybobrania, przez piesze wędrówki połączone ze zwiedzaniem zabytków, wędkowaniem, aż do uprawiania sportów wodnych. Bliskość przebiegających przez sąsiednie gminy tras rowerowych, m.in. międzynarodowej trasy rowerowej R – 1, daje również szansę aktywnego wypoczynku. Zaletą gminy jest także jej położenie w sąsiedztwie takich atrakcji turystycznych jak Malbork czy Mierzeja Wiślana, dla których omawiany obszar może stanowić doskonałą bazę wypadową.Obecnie na terenie gminy nie istnieje baza noclegowo – żywieniowa gotowa na przyjęcie turystów, brak jest też odpowiedniej infrastruktury sprzyjającej rozwojowi turystyki (np. stadniny koni, boiska, pola namiotowe, gospodarstwa agroturystyczne). Atrakcyjne dla turystów mogą być z kolei jeziora Gemben (o pow. 14,1 ha, maks. głębokości 4 m), położone w lesie koło miejscowości Bucznik, jezioro Bądze położone w lesie (pow.149,9 ha, maks. głębokość 6,7 m, średnia głębokość 2,5 m, linia brzegowa o długości 5,8 km.), Jezioro Witoszewskie (pow. jeziora wynosi 63,8 ha, maks. głębokość 12,2 m). Położone w sąsiedniej gminie Zalewo posiada linię brzegową styczną na długości ok. 200 m do granicy gminy Stary Dzierzgoń. Warto także obejrzeć Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego, który został utworzony na mocy Rozporządzenia nr 120 Wojewody Olsztyńskiego z dnia 17 maja 1993 r. i Rozporządzenia nr 8/93 Wojewody Elbląskiego z dnia 18 maja 1993 r. Zasadniczym przyrodniczym celem utworzenia Parku jest ochrona krajobrazu pojeziernego hydrotopów jezior i biotopu leśnego. Są to tereny o szczególnych walorach ekologicznych - obejmują obszary węzła ekologicznego rangi międzynarodowej (według Koncepcji Krajowej Sieci Ekologicznej Econet – Polska). W gminie Stary Dzierzgoń w granicach PKPI znajduje się jej południowa część o powierzchni 2641 ha (13,8% powierzchni gminy). Wokół PKPI utworzono strefę ochronna (otulinę). Dla niego opracowano plan ochrony, który określa szeroko cele rozwoju obszaru parku, jego funkcje, zasady ochrony, strukturę funkcjonalno - przestrzenną, zasady rozwoju funkcji gospodarczych. Powierzchnia parku w obrębie gminy Stary Dzierzgoń ma 7088,22 ha, a powierzchnia otuliny w obrębie Starego Dzierzgonia wynosi 539,76 ha.

Najwcześniejsze wzmianki o Starym Dzierzgoniu pochodzą z XIII w., kiedy to podczas wyprawy krzyżowej dowodzonej przez margrabiego Henryka z Miśni (1236 r.) założony został Christburg (Stary Dzierzgoń) – zwany także die erste Christburg, czyli pierwszym Dzierzgoniem. Miejscowość ta położona była w okolicach późniejszej wsi Alt Christburg (Stary Dzierzgoń) nazwanej tak zapewne na pamiątkę po pierwszym Dzierzgoniu.

W 1242 r. wybuchło pierwsze powstanie pruskie, a wieńczące je postanowienia z 1249 r. doprowadziły do podziału Prus na diecezje i rozdziału władzy świeckiej nad zdobytymi terytoriami. W ten sposób ziemie należące do dzisiejszej gminy Stary Dzierzgoń przypadły Zakonowi Krzyżackiemu i stały się częścią Komturii Stary Dzierzgońskiej. Do ich administrowania powołano urząd, tzw. komornictwo z siedzibą w Przezmarku.

Zarówno Przezmark, jak i Stare Miasto były w owym czasie ważnymi ośrodkami handlowymi. Ponadto w miejscowościach tych, a także w Starym Dzierzgoniu, Lubochowie i Myślicach powstały największe wsie kmiece, których świetność podkreślały zbudowane tam kościoły parafialne.

Obok wsi kmiecych funkcjonowały mniejsze ośrodki wiejskie i majątki wolnych Prusów (Pachoły, Mortąg, Kielmy, Kornele, Lipiec, Kołtyniany) – ich mieszkańcami byli rdzenni Prusowie, którzy uzyskali lokacje wg prawa polskiego, a co za tym idzie cieszyli się mniejszymi przywilejami. Był to stosowany przez zakon sposób na ograniczenie tworzenia się wielkiej własności ziemskiej i znaczących rodów rycerskich.

Po zakończeniu wojny trzynastoletniej omawiany obszar włączony został w skład Prus Książęcych. Na okres XVII-XIX w. przypadł czas znacznego rozwoju majątków rycerskich i szlacheckich, których przejawem były reprezentacyjne pałace, pełne przepychu dwory i świątynie. Rozwój kolei, który rozpoczął się od 1870 r., nadał omawianemu obszarowi znaczenie strategiczne i gospodarcze.

Niestety wydarzenia II wojny światowej spowodowały na ziemiach gminy Stary Dzierzgoń totalne zniszczenia i wyludnienie. Pozostałością po panującym wcześniej bogactwie stały się ruiny licznych zespołów pałacowo-parkowych.

Lata sześćdziesiąte i siedemdziesiąte XX w. to intensywny rozwój osiedli pegeerowskich oraz technicznych gospodarstw rolnych, które ze względu na swój wygląd stały się czynnikami szpecącymi naturalny krajobraz.

Głazy z inskrypcją poświęconą polowaniu, tzw. kamienie Wilhelma. Gdy dobra prakwickie przejęli burgrabiowie zu Dohna-Scholbitten (linia rodowa ze Słobit), zaczęli urządzać słynne polowania, na które przyjeżdżali najwybitniejsi dostojnicy Rzeszy, m.in. cesarz i książęta, następcy tronu. Lasy otaczające Prakwice nazywano z tych powodów królewskimi. Śladem przeszłości Prakwic jest odkrytych 14 głazów znajdujących się w lesie, tzw. lesie królewskich, upamiętniających polowania z wyrytymi na nich inskrypcjami. Jak podają źródła historyczne, Wilhelm II w sumie ustrzelił w Prakwicach ok. 500 sztuk rogaczy. Spowodował tak znaczny ubytek populacji, że przez następne 20 lat odbudowywano ich stan. Cesarz był fanatykiem polowań na rogacze. Strzelał nie tylko do sztuk o okazałym porożu, ale także do tych słabych, niczym specjalnie się niewyróżniających. W każdym miejscu, gdzie strzelił rogacza, ustawiano drewniany pal - słup, na którym były wyryte: data pozyskania zwierza, cesarska korona i literka „W". Do czasu upadku monarchii słupy te corocznie odnawiano i konserwowano. Tylko w miejscach, gdzie z cesarskiej ręki padł kapitalny rogacz, ustawiano kamienny obelisk z napisem: „S.M. Kaiser u König erlegten hier (tutaj następowała data) einen capitalen Rehbock". Ile tych kamieni ustawiono, nie wiadomo. Większość została zinwentaryzowana, ponumerowana i naniesiona na mapę w miejscach, w których się znajdują. Prawdopodobnie było ich około osiemdziesięciu.

Kościół pw. Wniebowstąpienia Pańskiego w Starym Dzierzgoniu Fot. A. Czaplińsk

Kościół pw. Wniebowstąpienia Pańskiego w Starym Dzierzgoniu
Fot. A. Czapliński

Zabytki, które warto zobaczyć:

  • zabytkowe obiekty architektoniczne – kościoły w Lubochowie, Starym Dzierzgoniu i Myślicach,
  • zabytkowe zespoły architektoniczne, zespoły dworsko – parkowe w Gisielu, Lubochowie, Pudłowcu i Protajnach,
  • zabytki techniki – pozostałości dawnych linii kolejowych - zespół stacji kolejowej w Folwarku, Starym Dzierzgoniu i Wartulach,
  • most kolejowy w Wartulach, Lipcu i Myślicach i ponad 40 pozostałych mostów i wiaduktów dawnych linii kolejowych na terenie gminy Stary Dzierzgoń,
  • miejsca pamięci – głazy z inskrypcją poświęconą polowaniu (jest ich 14 szt.), tzw. kamienie Wilhelmam,
  • pomnik poświęcony mieszkańcom zmarłym lub zaginionym w czasie I wojny światowej w Milikowiem,
  • cmentarz wojenny w Starym Mieście.

Podstawowe dane

Powiat: sztumski
Gmina: Stary Dzierzgoń
Stary Dzierzgoń - herb
Nazwa: Urząd Gminy
Ulica: Stary Dzierzgoń 71
Miejscowość: 82-450 Stary Dzierzgoń
Telefon: 55 276 14 81
Faks: 55 276 14 83
Strona WWW http://www.starydzierzgon.pl
Strona BIP http://ug.starydzierzgon.samorzady.pl
Adres e-mail urzad@starydzierzgon.pl
Wójt: Marek Turlej
Powierzchnia: 185,8 km2
Ludność: 4 087

Wykaz miejscowości w gminie:
Adamowo, Bartne Łąki, Bądze, Białe Błoto, Bucznik, Danielówka, Folwark, Gisiel, Giślinek, Górki, Kielmy, Kołtyniany, Kornele, Królikowo, Latkowo, Lipiec, Lubochowo, Matule, Milikowo, Monasterzysko Małe, Monasterzysko Wielkie, Mortąg, Myślice, Nowy Folwark, Najatki, Piaski Morąskie, Pronie, Prońki, Pogorzele, Porzecze, Protajny, Przezmark, Pudłowiec, Podwiejki, Popity, Skolwity, Stare Miasto, Stary Dzierzgoń, Tabory, Wartule, Wesoła Kępa, Zakręty, Zamek.

Mapa dojazdu