Jedną z ważniejszych dat w kaszubskim kalendarzu na wrzesień jest Dzień Edukacji Kaszubskiej. To stosunkowo młode, jednakże bardzo ważne święto, bo stanowi okazję do podziękowań dla setek nauczycieli języka kaszubskiego, a także przypomina o znaczeniu kształcenia w ojczystym języku Pomorzan. W tym roku społeczność kaszubska obchodzi ten dzień po raz czwarty. Języka kaszubskiego uczy się ponad 25 tys. uczniów, a jest to możliwe dzięki setkom wykfalifikowanych nauczycieli.
Zarząd Główny Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego ustanowił 7 września Dniem Edukacji Kaszubskiej uchwałą podjętą 9 września 2022 roku. Po raz pierwszy kaszubscy nauczyciele i uczniowie obchodzili nowe święto rok później. Tego dnia odbywa się również wręczenie nagrody „Bëlny Szkólny”
Dlaczego 7 września?
To data nieprzypadkowa, bo nawiązuje do uchwalenia aktu prawnego, który umożliwia nauczanie języka kaszubskiego w szkołach. Ustawa o systemie oświaty z dnia 7 września 1991 roku zapewnia uczniom wsparcie w podtrzymywaniu tożsamości etnicznej i językowej i zapewnia możliwość nauki języka oraz własnej historii i kultury. Pierwszymi szkołami, gdzie uczniowie uczyli się kaszubskiego były Kaszubskie Liceum Ogólnokształcące w Brusach i Szkoła Podstawowa w Głodnicy. Jednakże oficjalna podstawa programowa do nauki tego języka została przyjęta przez MEN w 1999 roku, więc od wejścia w życie minęło kilka lat, jednakże za od tego momentu możemy mówić o powszechnym nauczaniu kaszubskim, które z roku na rok obejmuje coraz więcej uczniów.
Edukacja kaszubska, czyli co?
To przede wszystkim nauka języka, ale ważne jest też to, że odbywa się w kontekście rodzimej kultury. Oznacza to, że uczniowie zdobywają nie tylko umiejętności komunikacyjne, ale poznają też historię i specyfikę regionu, w którym mieszkają. Dla bardzo wielu z nich to ich rodzinne dziedzictwo, niemniej jednak kaszubskiego uczą się też dzieci i młodzież, którzy nie mają kaszubskiego rodowodu. Uczą się też dzieci migrantów, co jest warte odnotowania. Edukacja kaszubska odbywa się na trzech poziomach, w szkołach podstawowych i średnich oraz w ramach kierunku etnofilologia kaszubska na uniwersytecie gdańskim. Opracowane są też materiały do nauczania przedszkolnego. Język kaszubski jest też jednym z przedmiotów maturalnych do wyboru, a pierwszy maturzysta złożył egzamin z kaszubskiego w 2005 roku.
Statystyki
Najnowsze dane za rok szkolny 2025/2026 wykazują, że języka kaszubskiego uczy się ponad 25 tysięcy uczniów. Zestawienie wskazuje dokładnie 25252 osoby, a przyrost w porównaniu do roku ubiegłego to ponad 8%. Dla porównania możemy przypomnieć, że w roku szkolnym 1999/2000 języka kaszubskiego uczyło się w szkołach zaledwie 1 525 uczniów. Edukacja kaszubska odbywa się przede wszystkim w szkołach podstawowych. W siedmiu gminach odsetek uczniów uczących się języka kaszubskiego przekracza 50%, a łącznie w województwie pomorskim edukację kaszubską prowadzą szkoły w prawie 70 gminach. Rekordowy udział odnotowano w gminie Sulęczyno, gdzie na zajęcia uczęszcza 59,26 proc. wszystkich uczniów podstawówek, a wysokie wyniki osiągają także Trzebielino, Karsin, Jastarnia i Cewice. W kategorii szkół średnich prowadzą powiaty pucki, bytowski i chojnicki, jednakże wskaźniki procentowe są niższe, niż w szkołach podstawowych. Język kaszubski na maturze zdawało w tym roku 28 osób. Nie wiadomo dokładnie, ilu dokładnie jest aktywnych nauczycieli, jednakże odpowiednie kwalifikacje posiada nawet kilkuset pedagogów.
Nauczyciele z powołaniem
Osoby uczące języka kaszubskiego to najczęściej pedagodzy, którzy są wszechstronnie przygotowani, bo uczą też innych przedmiotów. Trud uzyskania dodatkowych kwalifikacji oraz przyjęcie na siebie dodatkowych zajęć w grafiku jest wyzwaniem, które podejmują nauczyciele z poczuciem misji. Ich determinacja, wysiłek i oddanie uczniom zasługują na szacunek i docenienie. Co roku kapituła nagrody „Bëlny szkólny” wybiera kandydatów do wyróżnienia, a ich nazwiska poznajemy właśnie podczas obchodów Dnia Edukacji Kaszubskiej. W tym roku obchody połączone z Kongresem Nauczycieli Języka Kaszubskiego organizatorzy zaplanowali na 12 października. Odbędą się one w Warszawie, a wezmą w nich udział kaszubscy nauczyciele i działacze samorządowi.
Czym jest nagroda „Bëlny szkólny”?
To wyróżnienie przyznawane jest nauczycielom za szczególne zasługi na polu kaszubskiej edukacji. Pierwszą nagrodę otrzymała w 2020 roku Felicja Baska-Borzyszkowska, a rok później Witold Bobrowski. To osoby związane ze wspomnianymi już wyżej szkołami – Kaszubskim Liceum Ogólnokształcącym i Szkołą Podstawowa w Głodnicy. Regulamin nagrody określa, że kandydat powinien mieć uprawnienia do nauczania języka kaszubskiego. Po drugie, powinien być przez lata oddanym sprawie kaszubszczyzny i mieć wyjątkowe osiągnięcia w tej dziedzinie. „Bëlnym szkólny” to po kaszubsku dobry nauczyciel. Nagroda została ustanowiona w 2020 roku przez Zarząd Główny Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego i od tego czasu odebrało ją wiele osób, których wysiłki w sposób wyjątkowy przyczyniają się do zachowania i rozwoju języka oraz kultury kaszubskiej.
