Gmina jest położona w północno-zachodniej części Pojezierza Iławskiego oraz w zachodniej części tzw. Ziemi Sztumskiej, której granice tworzy koryto Wisły oraz krótki odcinek rzeki Dzierzgoń. Sztum leży na szlaku turystycznym Gdańsk-Malbork-Toruń oraz przy międzynarodowej trasie rowerowej R-1, prowadzącej z Calais we Francji do Saint Petersburga w Rosji. Jest także częścią trasy turystycznej zwanej szlakiem Powiśla, która prowadzi z Elbląga przez Malbork do Kwidzyna.

Charakteryzuje się szczególnymi walorami krajobrazowymi i przyrodniczymi. W środkowej części gminy znajdują się jeziora: Sztumskie, Barlewickie, Białe i Parleta (dzikie jezioro położone w lesie z niezliczoną ilością ptactwa wodnego i niezwykłym mikroklimatem). Miasto otaczają lasy (pow. 4458 ha) z dużą ilością zwierzyny łownej (rewir dewizowy) i bogatym runem leśnym. Krajobraz pojezierny oraz położenie w dolinie Wisły czynią gminę atrakcyjnym terenem do wypoczynku i rekreacji. Gmina ma także piesze szlaki turystyczne leżące na trasie międzynarodowego szlaku rowerowego R-1. Na jej terenie można aktywnie wypoczywać w wielu kwaterach agroturystycznych, położonych w atrakcyjnych miejscach oraz korzystać z kąpielisk, wypożyczalni sprzętu wodnego, pól namiotowych, kortów tenisowych, boisk i stadionu, stadniny koni. Rezerwaty to kolejne miejsce wypoczynku godne polecenia, jest ich kilka w gminie: Parów Węgry, Las Łegowy nad Nogatem, Mątawy, Biała Góra (rezerwaty leśne, florystyczne). Miasto leży na szlaku turystycznym Gdańsk – Malbork – Toruń oraz przy międzynarodowej trasie rowerowej R-1 prowadzącej z Calais we Francji do Sankt Petersburga w Rosji. Sztum jest także częścią trasy turystycznej zwanej Szlakiem Powiśla, która prowadzi z Elbląga przez Malbork do Kwidzyna.

Stumo circa Postelin (Sztum w okolicy Postolina) – tak brzmi najstarsza wzmianka o Sztumie, pochodząca z 1234 r.

Sztum w czasach przedkrzyżackich był grodem i należał do pruskich włości Alyem.

W 1236 r. zajęty został przez Krzyżaków, którzy na terenie dzisiejszego Rynku założyli folwark, a w latach 1326-1333 wybudowali zamek - siedzibę wójta zakonnego.

W 1377 r. arcyksiążę austriacki Albrecht III Habsburg, wspierający zakon podczas zbrojnej wyprawy na Litwę, otrzymał rycerski pas. W darze wdzięczności pozostawił Sztumowi swoje barwy herbowe, które do dziś zdobią chorągiew miasta (biały pas na czerwonym polu).

Podczas wielkiej wojny polsko krzyżackiej (1409-1411) Sztum został zajęty przez wojska polskie maszerujące spod Grunwaldu na Malbork. Po nieudanym oblężeniu zakonnej stolicy, w zamku sztumskim jeszcze przez 3 tygodnie polska załoga odpierała krzyżackie szturmy, oddając warownię dopiero na rozkaz Władysława Jagiełły. 23 września1416 r. wielki mistrz Michał Kuchmeister nadał ludności zamieszkującej folwark prawo miejskie na prawie chełmińskim. Lokatorem miasta został Ambroży Gerhard von Schonenberg. Leżące na wyspie miasto zostało otoczone murem z 2. bramami (malborską i kwidzyńską) oraz 11. basztami. Wytyczono 50 działek osadniczych. Władza spoczywała w rękach rady, na której czele stał wójt. Dwa razy w r. (22 czerwca i 11 listopada) odbywał się w Sztumie jarmark, a w każdy piątek targ.

Podczas wojny trzynastoletniej wojska polskie przez 6 tygodni oblegały (bez powodzenia) zamek sztumski. Dopiero 6 stycznia 1468 r. załoga krzyżacka opuściła warownię. Tego samego dnia urząd starosty objął Ścibor Bażyński, którego ród dzierżawił miasto i zamek do 1503 r. Po nich władzę w starostwie obejmowali m.in.: Mikołaj Szpotow, bp. Łukasz Watzenrode (wój Mikołaja Kopernika), znany w historii Pomorza ród Cemów (1530-1636 r.), a od 1724 do 1772 r. ród Bielińskich.

Polska nazwa Sztum występuje po raz pierwszy w źródłach z 1565 r.

Od XVI w. w sztumskim kościele (wybudowanym po wojnie trzynastoletniej) odbywały się często wojewódzkie sejmiki ziemskie, a w ratuszu szlacheckie sądy ziemskie dla województwa malborskiego. Mieszczanie zajmowali się przeważnie uprawą roli i warzeniem piwa.

W 1553 r. król Zygmunt August potwierdził przywileje dla miasta.

Widok z lotu ptaka na Sztum, fot. miasto i gmina Sztum

Fot. Miasto i Gmina Sztum

Rezerwaty przyrody:

  • Parów Węgry – rezerwat leśny o powierzchni 23,12 ha, położony w Leśnictwie Wilki. Wiek najokazalszych dębów w rezerwacie szacuje się na 300-400 lat,
  • Las Mątawski – powstał z połączenia lasu Łęgowskiego i rezerwatu Mątawy, łączna powierzchnia 89,71 ha,
  • Biała Góra – rezerwat florystyczny o powierzchni 3,81 ha, położony w Leśnictwie Benowo. Ochroną objęta jest zagrożona roślinność stepowa.
Jezioro sztumskie Fot. Sławomir Lipski

Jezioro sztumskie
Fot. Sławomir Lipski

Zabytki, które warto zobaczyć:

  • zamek w Sztumie,

    Fot. Miasto i Gmina Sztum

  • kościół św. Anny,
  • głaz upamiętniający podpisanie rozejmu polsko-szwedzkiego w Sztumskiej Wsi (1635 r.),
  • zabytkowe dworki w miejscowościach: Zajezierze, Michorowo, Cygusy, Czernin, Waplewo, Stążki, Ramzy Małe, Mleczewo, wilczego,
  • grodziska: słowiańskie z XI w. w miejscowości Węgry; siedziba rodu Stangów - grodzisko w Stążkach; oraz grodziska kultury łużyckiej w Kalwie (650-125 p.n .e.) i Nowej Wsi,
  • cmentarzyska kurhanowe w Koniecwałdzie, cmentarzysko w Nowym Targu,
  • podcieniowy dom żuławski w Staliwie,
  • XIX-wieczna śluza na rzece Nogat w Białej Górze,
  • Dom Polski w Piekle wybudowany w 1937 r. jako Szkoła Polska w Wolnym Mieście Gdańsku – obecnie Izba Pamięci Narodowej,
  • odsłonięte fundamenty zamku komturskiego w Dzierzgoniu, jednego z najważniejszych zamków Zakonu Krzyżackiego – siedziba Wielkiego Szatnego,
  • gotyckie kościoły z cennym wyposażeniem z okresu średniowiecza, renesansu i bar.: Postolin, Dzierzgoń, Żuławka Sztumska, Kalwa, Jasna, Krasna Łąka, Bągard, Pietrzwałd,
  • szańce szwedzkie w Benowie (I poł. XVII w.).

Podstawowe dane

Powiat: sztumski
Gmina: Sztum
Sztum - herb
Nazwa: Urząd Miasta i Gminy
Ulica: Mickiewicza 39
Miejscowość: 82-400 Sztum
Telefon: 55 640 63 03
Faks: 55 640 63 00
Strona WWW http://www.sztum.pl
Strona BIP http://bip.sztum.pl
Adres e-mail sztum@sztum.pl
Burmistrz: Leszek Tabor
Powierzchnia: 18 084  km2
Ludność: 19 000 – miasto i gmina
10 000 – miasto

Wykaz miejscowości w gminie: Barlewice, Barlewiczki, Biała Góra, Cygusy, Czernin, Goraj, Gościszewo, Górki, Gronajny, Grzępa, Kępina, Koniecwałd, Koślinka, Michorowo, Nowa Wieś, Parowy, Parpary, Pietrzwałd, Polanka, Polaszki, Postolin, Razmy Małe, Szpitalna Wieś, Sztum, Sztumska Wieś, Sztumskie Pole, Uśnice, Węgry, Witki, Wydry, Wygoda, Zajezierze.

Mapa dojazdu