Początki Kartuz sięgają XIV w. W 1381 r. na te ziemie sprowadzano zakon Kartuzów, którzy pod okiem pierwszego przeora Saksończyka Johannesa Deterhusa rozpoczęli budowę klasztoru. Kościół zachował się do dnia dzisiejszego stanowiąc bezcenne bogactwo kulturowe Kartuz.

Kartuzi, z uwagi na niezwykle surowe reguły życia budzili wielki podziw i szacunek. Słynne „Memento Mori – pamiętaj o śmierci" do dziś uznawane jest za jedno z najważniejszych haseł owych dziejów. 18 października 1850 r. zmarł ostatni kartuski zakonnik o. Kazimierz Nitsch. W XIX w. w Kartuzach zaczęły powstawać pierwsze budynki administracyjne. Już wtedy dużą wagę przywiązywano do estetyki tego terenu. Znaczenie Kartuz w regionie wzrosło po uzyskaniu  29 marca 1923 r. praw miejskich. W lipcu tego samego roku miastu nadano herb według projektu wybitnego działacza kaszubskiego – Aleksandra Majkowskiego. W 1998 r. miejscowość stała się stolicą powiatu obejmującego 8 gmin. Cztery lata później na mocy decyzji Stolicy Apostolskiej św. Brunon został ustanowionym patronem miasta.

Lokalne ciekawostki

Zabytkowa kolegiata z XIV w. z dachem w kształcie wieka trumny. Wspólnie z zabytkowymi eremem i refektarzem stanowią jedyną pozostałość zespołu klasztornego zakonu kartuzów. Budowę gotyckiego kościoła rozpoczęto w 1381 r. z kamienia i cegły. W 1733 r. kolegiata otrzymała unikatowy dach w kształcie wieka trumny, mający przypominać o dewizie zakonników „Memento mori", czyli „Pamiętaj o śmierci". Tuż nad głównym wejściem do kościoła znajduje się charakterystyczna ruchoma figurka anioła śmierci z kosą, która jest jednocześnie zakończeniem wahadła zegara z jedną wskazówką zegarową, znajdującą się w balustradzie chóru. Najcenniejszym zabytkiem kolegiaty jest (obecnie w Złotej Kaplicy) fragment gotyckiego ołtarza głównego. Wzdłuż nawy głównej świątyni, pomiędzy Złotą Kaplicą a prezbiterium, zachwycają wspaniałe, bogato rzeźbione  stalle z XVI w. z wizerunkami apostołów, eremitów i świętych oraz postaciami ewangelistów i scenami przedstawiającymi Mękę Pańską. W prezbiterium zachowały się jedyne na terenie naszego kraju obicia ścienne ze złoconego kurdybanu, czyli specjalnie wyprawionej skóry cielęcej, owczej lub koziej, której dekoracja polegała na złoceniu, wytłaczaniu i malowaniu. Ściany świątyni zapełniają obrazy, z których najcenniejsze to dwa płótna z „Ukrzyżowaniem" (1639 r.), a także cztery XVII-wieczne ze scenami zwiastowania, opłakiwania, ukrzyżowania i Michałem Archaniołem. Ołtarz główny kolegiaty to późnorenesansowy, bogato złocony i trójkondygnacyjny, wypełniony w centralnym miejscu obrazem Wniebowzięcia NMP z 1687 r. Charakterystyczny produkt spożywczy to ogórki kartuskie firmy Eurofoods Sp. z o.o. Specjalna receptura sprawia, że ogórki kartuskie od kilkunastu lat cieszą się ogromnym powodzeniem i rozkoszują swym smakiem konsumentów w Polsce, Europie Zachodniej i Wschodniej.

Gmina Kartuzy

Fot. gmina Kartuzy

Zabytki, które warto zobaczyć:

  • XIV-wieczna kolegiata z eremem i refektarzem stanowią jedyną pozostałość zespołu klasztornego zakonu kartuzów,
  • Muzeum Kaszubskie im. Franciszka Tredera jest przede wszystkim placówką upowszechniania kultury, związaną z działalnością oświatową, polegającą na prezentacji dorobku kultury kaszubskiej. Prezentuje bogate zbiory etnograficzne poświęcone rolnictwu, gospodarstwu domowemu, rybołówstwu, ceramice, obrzędowości oraz ludowej sztuce kaszubskiej, jak również zabytki historyczne związane z regionem kaszubskim,
  • kościół św. Kazimierza to jeden z najważniejszych zabytków pseudogotyckich, usytuowany na rynku (obecnie parafia św. Kazimierza). Zbudowany jest z czerwonej cegły z drewnianym stropem, pokryty miedzianą blachą, z wysoką 50-metrową wieżą. Ma 10 okien ostrołukowych oraz 2 okrągłe w elewacji zachodniej. W oknach tych znajdują się witraże, przedstawiające głównie apostołów. Ten dawny zbór luterański do dzisiaj zachowany w prawie niezmienionym stanie. Położenie w centrum Kartuz sprawiło, że stał się dominującym punktem w panoramie miasta. Refektarz stanowił północną ścianę małego krużganku zespołu klasztornego, w którego centrum znajdował się wirydarz. Refektarz w swoim gotyckim wystroju jest pełen szlachetnej prostoty jak za czasów kartuzów. Metrowej grubości mury, przykryte trzema polami gwiaździstych sklepień, osłaniają wewnętrzną przestrzeń refektarza. Od chwili kasacji klasztoru, kościół i jego zabudowania klasztorne zmieniały swoje funkcje. Część zabudowań zniknęła bezpowrotnie. Obecną funkcją refektarza, dzięki uprzejmości kolejnych proboszczów parafii WNMP, jest siedzibą galerii sztuki współczesnej, prezentującej w sezonie letnim prace zarówno młodych adeptów sztuki, jak i artystów znanych w Polsce i na świecie. Sezon letni obfituje w wystawy z dziedziny malarstwa, fotografii, grafiki czy rzeźbiarstwa, ale można tu również wysłuchać koncertów znanych wykonawców jazzowych,
  • w pobliżu zespołu poklasztornego, nad Jeziorem Klasztornym, znajduje się kompleks leśny zwany Gajem Świętopełka. Częścią gaju jest aleja Filozofów, biegnąca wzdłuż brzegu Jeziora Klasztornego. Dawniej było to ulubione miejsce rozmyślań braci zakonnych. Dzisiaj jest to miejsce chętnie odwiedzane  przez mieszkańców. Służy miłemu spędzaniu czasu w otoczeniu piękna kaszubskiej przyrody. Aleja Filozofów prowadzi do urokliwego miejsca zwanego Wyspą Łabędzią,
  • w południowej części Kartuz, przy ul. Chmieleńskiej, znajduje się punkt widokowy zwany Ławką Asesora. Z tego miejsca podziwiać można wspaniałą panoramę miasta. Swą nazwę zawdzięcza jednemu z asesorów – radców miejskich, który miał zwyczaj cieszyć się tu pięknem krajobrazu,
  • w parku naprzeciwko dzisiejszego Urzędu Gminy stoi pomnik Matki Bożej Królowej Korony Polskiej. Wykonał go artysta rzeźbiarz z Poznania, Marcin Rożek, Pomnik stanął na cokole, który jest pozostałością innego pomnika: pruskiego wojaka – symbolu świetności oręża pruskiego, który ponownie został umieszczony w tym miejscu w okresie okupacji hitlerowskiej. 14 października 1945 r. na cokole stanęła figura Matki Boskiej Królowej Korony Polskiej, wykonana przez mistrza kamieniarskiego Miąskowskiego z Kartuz. Dzisiaj pod pomnikiem odbywają się uroczystości patriotyczne z okazji Konstytucji 3 Maja i Święta Niepodległości 11 listopada,
  • kapliczka z figurką św. Brunona wykonana przez miejscowego murarza Józefa Formelę.

Podstawowe dane

Powiat: kartuski
Gmina: Kartuzy - miasto
Nazwa: Urząd Miasta i Gminy
Ulica: Hallera 1
Miejscowość: 83-300 Kartuzy
Telefon: 58 694 52 00
Faks: 58 694 51 35
Strona WWW http://www.kartuzy.pl
Strona BIP http://www.bip.kartuzy.pl
Adres e-mail gmina@poczta.kartuzy.pl
Burmistrz: Mieczysław Gołuński
Powierzchnia: gminy: 205 km2 (w tym miasto: 6 km2
Ludność: w gminie: 31 320 (w tym w mieście: 15 666)

Wykaz miejscowości w gminie:
Bącz, Borowo, Brodnica Górna, Burchardztwo, Dzierżążno, Głusino, Grzybno, Kaliska, Kartuzy, Kiełpino, Kolonia, Kosy, Łapalice, Mezowo, Mirachowo, Nowa Huta, Pomieczyńska Huta, Prokowo, Ręboszewo, Sianowo, Sianowska Huta, Sitno, Staniszewo, Stara Huta.

Mapa dojazdu