Gmina położona jest w powiecie sztumskim. 7 kwietnia 1288 r. osada zostaje podniesiona do rangi miasta. Komtur Helwig von Goldbach wystawił akt lokacyjny na prawie chełmińskim. Dokument zostaje rozszerzony o nowe prawa w 1290 r. W latach 1975-1998 miasto znajdowało się w granicach administracyjnych województwa elbląskiego.

Dzierzgoń, to bardzo stare miasteczko, leżące u podnóża urokliwych wzgórz morenowych przeciętych wijącą się rzeką o tej samej nazwie. W latach dziewięćdziesiątych, ubiegłego w., były prowadzone badania archeologiczne w rejonie wsi Bągart, Nowiny i Mokajny. Efektem prac było odkrycie starożytnych pomostów. Dwa pomosty znajdują się w okolicach Bągart i są datowane na 1000 lat, trzeci biegnie na linii Nowiny-Mokajny, jego wiek określa się na ponad 2500 lat, a więc sięga czasów rzymskich. Kolejny pomost to fragment szlaku bursztynowego, jeden z nie wielu dowodów na kontakty miejscowej ludności z Imperium Rzymskim. Archeolodzy niemieccy, przed II wojną światową, w tym rejonie znaleźli skarb – rzymskie monety. We wczesnym średniowieczu, do ziemi dzierzgońskiej docierały wyprawy Wikingów. Świadczy o tym znaleziona w pobliżu Bągart ich łódź.

W 997 r., z misją chrystianizacyjną na tę ziemię przybył biskup Wojciech. Misjonarz jednak został zamordowany przez jedno z pruskich plemion. Biskup stał się pierwszym polskim świętym, a dziś patronem całej Europy. W X w. nad rzeką Zirgune istniał staropruski gród Pomezanów (dzisiejszy Dzierzgoń), leżący na szlaku handlowym prowadzącym do Truso. Miejscowa ludność kultywowała wiarę w miejscowego bożka Potrimposa. W 1147 r. z nakazu papieża, na ziemie Prusów ruszyła pierwsza wyprawa krzyżowa z udziałem Bolesława IV Kędzierzawego. Misja nie przyniosła zamierzonych efektów, Prusowie wrócili do pogaństwa.

W 1226 r. Konrad Mazowiecki sprowadził do Polski Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie, tj. Krzyżaków. Ich celem był podbój i chrystianizacja Prusów. W latach 1233-1234 ruszyła pierwsza wspólna wyprawa do Pomazani. Organizatorem wyprawy był margrabia Burhard. Decydująca bitwa rozegrała się nad rzeką Zirgune (Dzierzgoń). Została ona uwieczniona na malowidle ściennym w refektarzu Wielkiego Mistrza w Malborku. Kolejna wyprawa została zorganizowana w latach 1236- 1238. Kierowana była przez margrabiego miśnieńskiego Henryka. Pogezania i Pomezania zostały zdobyte. Krzyżacy zakładają swoją warownię na terenie potężnego grodziska pod Starym Dzierzgoniem, którą Prusowie zdobywają i niszczą w czasie pierwszego powstania. Zmusiło to zakonników do przeniesienia konfraterni do Dzierzgonia. W latach 1247-1248 z inicjatywy Mistrza Krajowego Heinricha von Wida, Krzyżacy wybudowali na wzgórzu potężną warownię. Stała się ona od 1250 r. siedzibą komturii krzyżackiej i komtura szatnego, pierwszym był Henrich Stange. 7 lutego 1249 r. kończy się pierwsze powstanie Prusów podpisaniem na zamku dzierzgońskim układu, zwanego ugodą dzierzgońską w obecności legata papieskiego Jakuba z Leodium, późniejszego papieża Urbana IV. Wybuchają kolejne pruskie powstania pod wodzą Dejmana, następnie pod dowództwem Skomanda. Leżąca u podnóża zamku osada została 7 kwietnia 1288 r. podniesiona do rangi miasta. Komtur Helwig von Goldbach wystawił akt lokacyjny na prawie chełmińskim. Dokument zostaje rozszerzony o nowe prawa w 1290 r. W 1409 r. rozpoczęła się wojna polsko-krzyżacka. 15 lipca 1410 r. na polach Grunwaldu rozegrała się największa bitwa średniowiecznej Europy, w której wzięli udział dzierzgońscy zakonnicy z komturem Albrechtem von Schwarzburg na czele. Wielki szatny poległ w walce. 21 lipca 1410 r., w drodze na Malbork, król Władysław Jagiełło wkracza do Dzierzgonia i zatrzymuje się w zamku. Król przyjął delegację miast pruskich między innymi Elbląga, które złożyły hołd wierności monarsze. Władzę nad zamkiem Jagiełło przekazał Zbigniewowi z Brzezina i 24 lipca ruszył w dalszy pochód na Malbork. W 1411 r. zamek zdobywają Krzyżacy, a w ręce polskie ponownie trafia w 1414 r. w czasie wojny głodowej. Z rozkazu króla zamek podpalono. Dzierzgońska warownia nie cieszyła się dobrą sławą. Określano ją mianem przeklęty zamek. Opowiada o tym legenda autorstwa polskiego kronikarza Jana Długosza – Duchy dzierzgońskiego zamku. Upadek konfraterni zmusił zakonników do przeniesienia komturii do zamku w Przezmarku. W 1429 r. następuje odbudowa warowni. Za zamku dzierzgońskim swą funkcję pełniło 42 komturów. Wielu późniejszych wielkich mistrzów. Między innymi Luder z Brunszwiku czy Konrad von Wallenrod.

Mieszczanie dzierzgońscy w 1440 r. przystępują do Związku Pruskiego. W czasie wojny trzynastoletniej zamek ponownie zostaje spalony. Konflikt kończy się podpisaniem II Pokoju Toruńskiego w 1466 r. Na mocy traktatu Dzierzgoń zostaje przyłączony do Korony i staje się miastem granicznym i siedzibą starostwa. Urząd ten piastowali członkowie rodu Bażyńskich, później Cemów. Od 1508 r. miasto nazywa się Kiszpork. Na podstawie konstytucji sejmowej z 1611 r. funkcja starosty dzierzgońskiego zostaje połączona z urzędem wojewody malborskiego. Dzierzgoń staje się starostwem grodzkim. Na zamku, gdzie rezydował regent, odbywały się sądy dla całego województwa. Jedna z ciekawszych rozpraw odbyła się w 1686 r. Kasztelan chełmiński Kazimierz Zawadzki stanął przed sądem grodzkim wraz ze swoją poddaną Ewą z Waplewa, oskarżoną o czary i konszachty z diabłami. Oskarżona była już sądzona przed szesnastu laty, ale szczęśliwie uniknęła stosu. Tym razem wzięta na tortury, przyznała się i wyznała, że brała udział w sabacie czarownic i diabłów na powiślańskiej Łysej Górze, leżącej między Blunakami, a Moranami. Ewę z Waplewa skazano na śmierć. W tamtych czasach wierzono, że zloty sług diabła odbywał się w maju. Na początku XVIII w., w dzierzgońskim sądzie oskarżono i skazano na stos drugą kobietę – Dorotę Leczkowską.

Rozwój gospodarczy miasteczka zahamowały wojny polsko-szwedzkie. Armia Gustawa Adolfa zajęła ziemię dzierzgońską. 26 marca 1627 r., w potyczce pod Dzierzgoniem został rozbity oddział Kossakowskiego, w 1629 r. roty hetmana Koniecpolskiego rozgramiają wojska szwedzkie. Miasteczko przeżyło wielkie pożary w latach: 1638, 1647, 1698 i 1730. W Prusach Książęcych wybuchła epidemia dżumy. Zaraza doszła do Dzierzgonia. Miasto zostało otoczone kordonem sanitarnym i odcięte od Rzeczypospolitej.

W 1772 r. dokonuje się pierwszy rozbiór Polski, miasto znalazło się pod rządami pruskimi. Dzierzgoń stał się siedzibą wielkiego powiatu dzierzgońskiego, obejmującego dotychczasowe polskie powiaty; dzierzgoński, malborski, sztumski i tolkmicki. W 1815 r., tę funkcję przejęło miasto Sztum.

W XVII w. odżyły plany odbudowy zamku, a nawet na ten cel pojawiły się środki finansowe. Wojewoda malborski, a zarazem starosta Dzierzgoński Jan Ignacy Bąkowski, zrezygnował z planów restauracji warowni, na rzecz budowy klasztoru reformatów. Akt fundacyjny budowy zespołu klasztornego został wystawiony w 1678 r. Wojna jeszcze raz dotyka nasze miasteczko. W styczni 1807 r. wojska pruskie zostały rozbite pod Dzierzgoniem przez Francuzów dowodzonych przez majora Rouguetta. Wojska francuskie zajęły miasto, a klasztor stał się siedzibą lazaretu. Cesarz Francuzów Napoleon Bonaparte kilkakrotnie wizytował ten szpital. Druga połowa XIX w. to ponowne ożywienie rozwoju miasta. W tym czasie doszło do wybudowania kanalizacji, oddano do użytku odcinek drogi przecinający Wzgórze Zamkowe. Została zbudowana linia kolejowa na trasie Malbork-Małdyty. W miasteczku ukazuje się lokalna gazeta „Christburger Zeitung", uruchomiono również szpital. Następuje też dalsza germanizacja tej ziemi, czego dowodem jest przeprowadzony 11 lipca 1920 r. plebiscyt na Powiślu. W miasteczku za przynależnością do Polski głosowało 13 osób, a za Niemcami 2571 mieszkańców. Na początku XX w. cały powiat zostaje przyłączony do sieci elektrycznej. Uruchomiona została gazownia i mleczarnia.

Jezioro Kuksy, fot. Jacek Filipowicz

Jezioro Kuksy
Fot. Jacek Filipowicz

Zabytki, które warto zobaczyć:

  • kościół pw. Świętej Trójcy w Dzierzgoniu wybudowany w XIII w. przy Wzgórzu Zamkowym. Wyposażenie kościoła pochodzi z okresu po r. 1730. Na uwagę zasługuje barokowy portal z łukowymi blendami, ambona z pierwszej połowy XVIII w., płyta nagrobkowa z 1347 – jeden z najstarszych zbytków gotyku,
  • kościół pw. św. Ducha w Dzierzgoniu stanowi część kompleksu bardziej znanego jako klasztor poreformacki. Pierwsza informacja pochodzi z XIII w. W kościele uwagę przykuwa odeskowany strop beczkowy pokryty w całości polichromią. Na łuku tęczowym herby Radwan i Lubicz,
  • kościół z XIV w. w Jasnej – na uwagę zasługuje barokowy ołtarz główny z 1709 r. oraz boczny z 1668 r.,
  • kaplica cmentarna pw. św. Anny w Dzierzgoniu – budowla gotycka z XIV w. znajdująca się na wzgórzu cmentarnym. Była integralną częścią kompleksu zamkowego,
  • ruiny wiatraków holenderskich z drugiej połowy XIX w. w Budziszu i Ankamamtach.
  • wykopaliska archeologiczne na Wzgórzu Zamkowym- teren średniowiecznego zamku komtura krzyżackiego,
  • budynek poklasztorny z XVIII w. obecnie siedziba Dzierzgońskiego Ośrodka Kultury,
  • kościół z XIV w. w Bągarcie z barokowym ołtarzem głównym z XVIII w., granitową chrzcielnicą z XIV w.,
  • dawny pałac starostów dzierzgońskich i wojewodów malborskich w Nowinach,
  • budynki mieszkalne z pocz. XX w. przy ulicy Słowackiego, Odrodzenia i Traugutta,
  • zespół pałacowo-parkowy z XVIII w. w Prawicach.

Widok zawartości stron

Powiat: sztumski
Gmina: Dzierzgoń
Dzierzgoń - herb
Nazwa: Urząd Miasta i Gminy
Ulica: Plac Wolności 1
Miejscowość: 82-440 Dzierzgoń
Telefon: 55 276 26 12
Faks: 55 276 22 57
Strona WWW http://www.dzierzgon.pl
Strona BIP http://bip.dzierzgon.pl
Adres e-mail umd@el.onet.pl
Burmistrz: Elżbieta Domańska
Powierzchnia: 131,4 km2
Ludność: 9 872

Wykaz miejscowości w gminie:
Ankamaty, Bągart, Blunaki, Bruk, Budzisz, Chojty, Dzierzgoń, Jasna, Jasna, Jeziorno, Judyty, Minięta, Morany, Nowiec, Nowiny, Pachoły, Pawłowo, Piaski Sztumskie, Poliksy, Poliksy, Prakwice, Stanowo, Tywęzy, Żuławka Sztumska, Żuławka Sztumska.

Widok zawartości stron