Fot. Jarosław Czochański

Powszechnie podkreślaną cechą przestrzeni województwa pomorskiego jest jej duże zróżnicowanie geomorfologiczne, będące przede wszystkim efektem procesów lodowcowych okresu plejstoceńskiego oraz zjawisk polodowcowych zachodzących w okresie holocenu. Zróżnicowanie to decyduje o znacznej zmienności typów środowiska przyrodniczego.
 
W geomorfologii obszaru województwa wyróżnia się pięć typów rozległych przestrzennie struktur:
 
Nadmorskie obszary wydmowe
Niezwykle specyficzną i unikatową formą morfologiczną są nadmorskie pasy wydmowe. Występują w postaci mierzei i przybrzeżnych pól wydmowych. Zajmują małą powierzchnię, jednak w niezwykły sposób wzbogacają krajobraz i stanowią specyficzny element bioróżnorodności przyrodniczej województwa. Powstały w okresie holoceńskim, a swój ostateczny kształt uzyskały w toku rozwoju procesów morfologicznych w ciągu ostatnich 5 tys. lat. Zbudowane są z piasków luźnych, gromadzonych w polach i wałach wydmowych, z różnym udziałem utworów organogenicznych. Różna szerokość pasów wydmowych i mierzei jest wynikiem skomplikowanego procesu ich akumulacji i degradacji morskiej, zarówno współczesnej, jak i sięgającej (w formach najwyższych i oddalonych od obecnego brzegu morskiego) dawnych okresów transgresji tzw. morza litorynowego.
 
Wydmy są najwyższe (55 m n.p.m.) w kulminacji wydmy czołpińskiej w Słowińskim Parku Narodowym, pomiędzy jeziorami Gardno i Łebsko. Poza pasami wydmowymi, budującymi mierzejowe odcinki wybrzeża morskiego, pasy wydmowe występują także w głębi lądu, m.in. na obniżeniu Niziny Gardzieńsko-Łebskiej oraz – słabiej wykształcone pojedyncze formy – w Pradolinie Redy-Łeby, na zachód od Lęborka i w Pradolinie Kaszubskiej. 
Wysoczyzny morenowe
Te największe pod względem powierzchni formy morfologiczne tworzą rozległe wyniesienia ponad dna dolin rzecznych, rynien i pradolin. Charakter ich bogatej rzeźby zależy od typu wysoczyzny. Na obszarach pobrzeża jest znacznie mniej urozmaicony – dominują tam wysoczyzny morenowe równinne, na obszarach zaś pojezierzy rzeźba jest znacznie bardziej urozmaicona – z dominacją wysoczyzn morenowych falistych i pagórkowatych. W centralnej części Pojezierza Pomorskiego rozciągają się dwa pasy wysoczyzn morenowych wzgórzowych o kierunku z północnego wschodu na południowy zachód.
Równiny aluwialne i zastoiskowe
Równiny aluwialne i zastoiskowe tworzą zwarty kompleks przestrzenny rejonu Żuław Wiślanych, związany ze zjawiskami akumulacyjnymi w delcie Wisły. Jest to forma o najmniejszym zróżnicowaniu rzeźby terenu i odmiennym od pozostałych terenów województwa pochodzeniu – hydrogenicznym. Zasługuje na specjalną uwagę także w związku ze specyficznymi dla niej zjawiskami hydrologicznymi (w tym zagrożenie powodziowe), formami przekształceń antropogenicznych i unikatowością przyrodniczą – jako naturalny obszar deltowy wielkiej rzeki europejskiej.
Dna dolin rzecznych i pradolin
Dna dolin rzecznych występują na całym obszarze województwa. Najszersze formy, poza Doliną Dolnej Wisły, uzyskują na obszarze Pobrzeża Pomorskiego (na Wybrzeżu Słowińskim i Pobrzeżu Kaszubskim), gdzie znajdują się także liczne formy pradolinne – z najrozleglejszą Pradoliną Redy-Łeby. Znaczne zagęszczenie form pradolinnych we wschodnich fragmentach Pobrzeża Kaszubskiego wytworzyło szereg izolowanych od siebie kęp wysoczyznowych, wyjątkowo wyraźnie widocznych pomiędzy zachodnim wybrzeżem Zatoki Gdańskiej a zachodnim fragmentem Pradoliny Redy-Łeby. Samo Pobrzeże Pomorskie cechuje się rzeźbą spokojną, z dominacją powierzchni płaskich i falistych. Znaczna jest tu jednak liczba krawędzi i stoków dolinnych i rozcięć erozyjnych suchych dolinek – tworzących specyficzny krajobraz, przypominający nieco obszary pogórzy.
Równiny sandrowe
Równiny sandrowe występują na południowym skłonie Pojezierza Pomorskiego w postaci rozległych, stosunkowo płaskich terenów, pokrytych utworami fluwioglacjalnymi, urozmaiconych niewysokimi wyniesieniami i zagłębieniami terenu z występującymi w nich torfowiskami i jeziorami. Powierzchnie równin urozmaicone są dodatkowo licznymi dolinami rzecznymi, rozcinającymi równinne powierzchnie sandrów. Najbardziej rozległe i klasyczne postaci tych form występują na obszarze Równiny Charzykowskiej i Borów Tucholskich.
 
Rzeźba terenu województwa wykazuje zmienność: od depresji –0,9 m p.p.m. (w bliskim sąsiedztwie wschodniej granicy województwa występuje największa na Niżu Europejskim depresja – 1,4 m p.p.m. w rejonie wsi Raczki na Żuławach) do wysokości 329 m n.p.m. – szczyt Wieżyca na Pojezierzu Kaszubskim.
Ukształtowanie terenu województwa pomorskiego
 
Najbardziej rozpowszechnionym i zajmującym największe powierzchnie zespołem są formy akumulacji lodowcowej – wysoczyzn morenowych i pagórów morenowych tzw. strefy marginalnej lodowca. Są one efektem akumulacji utworów lodowcowych, stanowią ok. 46 proc. powierzchni województwa.
 
Drugim pod względem powierzchni i rozpowszechnienia typem morfologicznym obszarów są formy akumulacji rzecznolodowcowej obszaru młodoglacjalnego – równiny sandrowe, zajmujące ok. 24 proc. powierzchni województwa i urozmaicone obniżeniami wytopiskowymi.
 
Trzeci typ stanowią holoceńskie formy akumulacji rzecznej: równiny deltowe oraz zalewowe i nadzalewowe z udziałem równin akumulacji torfowiskowej – stanowią one ok. 8 proc. powierzchni województwa.
 
Pozostałe formy geomorfologiczne obejmują znacznie mniejsze obszary, jednakże w rzeźbie terenu uwidaczniają się często bardzo silnie, decydując o specyfice krajobrazu, jak np. doliny erozyjne (wraz z formą pradolin), wały wydmowe czy dolinne równiny terasowe.
 
Najwyraźniej wyodrębniają się doliny rzeczne i obniżenia nadbrzeżne ze stanowiącym znaczną powierzchnię płaskim aluwialnym obszarem Żuław Wiślanych, a także ciągnące się wzdłuż wybrzeża krawędzie wysoczyzn morenowych o silnych nachyleniach terenu, tworzące w krajobrazie rzeczywiste wysokie krawędzie strefy pojeziernej. Na ich zapleczu rozciągają się obszary wysoczyznowe i równiny środkowo-południowej części województwa. W obszarach tych występują wyraźne rozcięcia dość głębokich dolin rzecznych, urozmaicające krajobraz i tworzące malownicze ciągi i przełomy.
 
Największe formy dolinne tworzą: Dolina Dolnej Wisły oraz Pradolina Redy-Łeby, jednostki bardzo rozległe i unikatowe z morfologicznego punktu widzenia, o płaskich dnach dolinnych i dużych szerokościach form.
 
Różnorodność form morfologicznych i duże deniwelacje terenu tworzą w przestrzeni województwa strefy o silnym nachyleniu zboczy, co w istotny sposób winno decydować o sposobie ich zagospodarowania. W strefie krawędziowej wysoczyzn, w centralnej, czołowomorenowej części obszarów pojeziernych oraz na krawędziach dolin i rynien erozyjnych spadki terenu przekraczają często 12 proc., nadając im charakter rzeźby typowy dla obszarów pogórzy.