Gmina jest położona w południowej części województwa pomorskiego, w powiecie starogardzkim. Mieści się ona w obrębie Pojezierza Pomorskiego, w subregionie zwanym Równiną Tucholską, w centrum rejonu etniczno-kulturowego – Kociewie. Obszar ten w całości usytuowany jest na terenie chronionego krajobrazu – Bory Tucholskie, w całości objęta programem Natura 2000, nie posiada żadnego przemysłu. W związku z tym niezwykle atrakcyjna dla turystów z bardzo zdrowym mikroklimatem żywicznych borów sosnowych. Dzięki usytuowaniu nad największym jeziorem Kociewia Kałębie, zwanym morzem kociewskim o pow. 466 ha. Osiek zwany jest turystyczną stolicą powiatu starogardzkiego.

Większość obszaru gminy Osiek zajmują lasy: 11 tys. ha, co stanowi 72 proc. całej powierzchni (156 km kw.). Kolejne 7 proc. to wody – jeziora i rzeki (zajmują około tysiąca hektarów). Na południu gminy leży jezioro Kałębie, zwane ze względu na rozmiary (466 ha) Kociewskim Morzem, a od północy – Czarne, składające się z dwóch zbiorników o łącznej długości ponad 6 km. Główną rzeką jest Wda, zwana Czarną Wodą.

Gmina była położona na szlaku bursztynowym Świecie-Osiek-Skórcz-Starogard Gdański-Gdańsk. Wyprawy tym szlakiem nie były zbyt częste ze względu na niebezpieczeństwo, ale jest to pierwsza ciekawostka historyczna, którą warto odnotować.

Według tradycji w 997 r. przebywał tu, zapewne w gródku obronnym, przez jedną noc, biskup Wojciech w czasie podróży misyjnej do Prus.

Tędy wiodła także droga kupców zwana drogą księcia Grzymisława w XIII w. Potwierdza to niejako nazwa wsi – Osiek, pochodząca od słowa zasieka, tj. przeszkoda, zapora lub drewniana warownia śródleśna strzegąca bezpieczeństwa drogi kupieckiej.

W I połowie XV w. Osiek znalazł się w rękach Krzyżaków, którzy wznieśli tu murowany zameczek nad brzegiem jeziora Kałębie. W czasie wojny trzynastoletniej (1454-1466) przechodził on z rąk do rąk i w końcu został zniszczony.

W 1565 r. Adam Walewski, jeden ze starostów osieckich, wzniósł na jego fundamentach piękny pałac renesansowy z arkadowym dziedzińcem. Niestety, obiekt ten został zniszczony w latach potopu szwedzkiego 1655-1660. Pozostała jedynie legenda o zatopionym przez wrogów złocie w jeziorze Kałebie. Materiał budowlany z pałacu został wykorzystany do budowy koszar wojskowych w Starogardzie Gdańskim (przy ulicy Paderewskiego).

Od 1767 r. w drugie Święto Zielonych Świąt i w pierwszą niedzielę po św. Rochu (16 VIII) odbywały się Jarmarki osieckie na towary wszelkie. Święty Roch, jako patron chroniący od chorób zakaźnych, a głównie od cholery, cieszył się tu od dawna wielkim kultem. Został on też patronem tutejszego Kościoła pobudowanego w latach 1860-1866. Kult św. Rocha trwa do dzisiaj, corocznie w pierwszą niedzielę po 16 VIII odbywa się uroczysty odpust św. Rocha, który gromadzi licznych wiernych, w ten dzień m. in. przybywa piesza pielgrzymka ze Skórcza. Nadal rozstawiane są stragany, tzw. budy, na których można zakupić przeróżne rzeczy.

W latach 1936-1939 przez Osiek budowano autostradę Warlubie-Osiek-Kościerzyna-Gdynia.

Kościół św. Rocha w Osieku. Fot. Urząd Gminy Osiek

Kościół św. Rocha w Osieku
Fot. Urząd Gminy Osiek

Zachodnia i południowa granica gminy jest jednocześnie granicą między województwami pomorskim i kujawsko-pomorskim.

Niektórzy historycy (ks. K. Kantak, „Dzieje Kościoła polskiego", Gdańsk 1912 r.; S. Mielczarski, „Misja pruska św. Wojciecha", Gdańsk 1967 r. J. Milewski, „Szlakiem prawdy i legendy o świętym Wojciechu na Kociewiu", Starogard Gd. 1993 r.) przypuszczają, że w Osieku mógł nocować św. Wojciech w swojej podróży do Gdańska.

Siedzibą starostwa wieś stała się w 1466 r., jednak dopiero 100 lat później starosta Adam Walewski uzyskał pozwolenie na założenie w Osieku miasta i budowę rezydencji starościńskiej. Na fundamentach zameczku krzyżackiego, który w XV w. stał na półwyspie Kałębia, wzniesiono renesansowy pałac z arkadowym dziedzińcem, który został jednak zburzony podczas potopu szwedzkiego i nie doczekał się już odbudowy.

W Osieku bywali późniejsi królowie – Władysław IV i Jan III Sobieski, którzy przez pewien czas pełnili funkcję osieckich starostów.

Po rozbiorach dobra osieckie zostały rozparcelowane. Miejscowość ożyła na nowo w latach 20. ubiegłego stulecia, kiedy Osiek zaczął się rozwijać jako miejscowość letniskowa. Po wojnie powstały w Osieku liczne domki dla letników oraz kilka ośrodków wczasowych, a sama wieś znacznie się rozbudowała.

O Osieku stało się głośno we współczesnej Polsce w 1996 r., kiedy Wojciech Cejrowski (wówczas jeszcze nie podróżnik) zorganizował tutaj swój pierwszy festiwal muzyki country Ciemnogród. Jego twórca chciał nadać pozytywne konotacje źle kojarzącemu się słowu, podkreślając, że podstawą ustroju Ciemnogrodu są pozytywne aspekty konserwatyzmu i zasady chrześcijaństwa.

Camp Meeting Osiek 2006. Fot. Parafia pw. św. Rocha w Osieku

Camp Meeting Osiek 2006
Fot. Parafia pw. św. Rocha w Osieku

Po kilku edycjach Ciemnogród upadł, a jego miejsce zajął festiwal muzyki gospel Camp Meeting, z którego otoczony borami Osiek słynie w całej Polsce. W 2010 r.Camp Meeting odbył się już po raz 14. Przyciąga nie tylko uznanych wykonawców, ale i adeptów. Młodzi śpiewacy dzięki festiwalom w Osieku mają niepowtarzalną okazję do nauki śpiewu pod okiem najlepszych światowych wokalistów gospel. Warsztaty gromadzą co roku setki uczestników, a kończą się znakomitymi koncertami w wykonaniu gwiazd, które poza Osiekiem odbywają się także w Gdańsku i innych miastach regionu. Festiwal w 2010 r. zgromadził ponad 30 tysięcy widzów, przy 2,5 tysiąca mieszkańców w całej gminie.

Zabytki, które warto zobaczyć:

  • neogotycki kościół pw. św. Rocha z XIX w. w Osieku,
  • liczne, drewniane kociewskie chaty podcieniowe z XIX w.,
  • zabytkowy budynek gospodarczy, obecnie Dom Pielgrzyma w Osieku,
  • resztki muru zamku krzyżackiego w Osieku,
  • zabytkowy, drewniano-ceglany kościół pw. św. Józefa z 1926 r., drewnianą dzwonnicę, plebanię z połowy XIX w oraz drewnianą zabudowę w Kasparusie,
  • jeden z największych głazów narzutowych na Kociewiu nad brzegiem jeziora Kałębie w Osieku,
  • mini-zoo przy leśniczówce Kałębnica i Karcenia,
  • muzeum Ziemi Kociewskiej w Wycinkach,
  • osadę indiańską w Radogoszczy.

Podstawowe dane

Powiat: starogardzki
Gmina: Osiek
Osiek - logo
Nazwa: Urząd Gminy
Ulica: Kwiatowa 30
Miejscowość: 83-221 Osiek
Telefon: 58 582 12 81
Faks: 58 582 12 11
Strona WWW http://www.osiek.gda.pl
Strona BIP http://osiek.biuletyn.net
Adres e-mail urzad@osiek.gda.pl
Wójt: Janusz Kaczyński
Powierzchnia: 156 km2
Ludność: 2 600

Wykaz miejscowości w gminie:
Bukowiny, Cisowy, Jeżewnica, Karszanek, Kasparus, Lisówko, Łuby, Markocin, Osiek, Radogoszcz, Skórzenno, Suchobrzeźnica, Wycinki.

Mapa dojazdu