Ślady osadnictwa sięgają czasów neolitu. Można odnaleźć relikty osadnictwa kultury rzucewskiej (II tysiąclecie p.n.e), osadnictwa kultury wielbarskiej, osadnictwa kultur wpływów rzymskich, ślady osadnictwa kultury prapolskiej oraz wschodnio-pomorskiej. Tereny te w średniowieczu, jako przygraniczne, zamieszkiwane były przez Prusów, Pomorzan i Polaków. Dopiero krzyżacka akcja kolonizacyjna dała im trwały charakter lokalizacyjny. Wszystkie miejscowości otrzymały lokalizacje w XIV w. Do dziś zachowały się obiekty historyczne objęte prawną ochroną: kościoły w stylu gotyckim z XIV w., dom podcieniowy, kaplice, dzwonnice i wiele innych.

Gmina Miłoradz położona jest w dolinie Wisły i Nogatu na Żuławach Wiślanych w powiecie malborskim, województwie pomorskim. Wykopaliska archeologiczne świadczą o osadnictwie w tych okolicach sięgających tysięcy lat przed naszą erą. W średniowieczu tereny doliny Wisły i Nogatu, jako przygraniczne zamieszkane były przez Prusów, Pomorzan i Polaków, a trwały charakter lokacyjny dała im krzyżacka akcja kolonizacyjna. Choć lokację na prawie chełmińskim wsi Miloradesdorsf (8 sierpnia 1321 r.) nadał wielki mistrz zakonu krzyżackiego Werner von Olsen, to nazwa wskazuje na jej przedwiecznego właściciela o słowiańskim imieniu Milorad. Szczątkowo zachowane dokumenty z tamtego czasu wzmiankują pod rokiem 1323 r.o proboszczu z Miłoradza. Potem na długie dziesiątki lat zapada archiwalna cisza, a niemym świadkiem tamtych zamierzchłych czasów jest kościół p.w. Michała Archanioła, będący świątynią dla dzisiejszych mieszkańców wsi. Na przestrzeni wieków tereny te zamieszkiwane były przez ludność wielu narodowości i wyznań. W okresie wczesnego średniowiecza zaludniane były zarówno przez ludność słowiańską, jak i pruską. Swoje piętno na tych ziemiach odcisnęli krzyżacy administrujący teren Żuław do 1466 r. Po wojnie trzynastoletniej cały obszar Żuław znalazł się w granicach państwa polskiego. Wtedy to swobodny szlak wodny zintensyfikował kontakty z Zachodem co ułatwiło przepływ idei, przede wszystkim religii luterańskiej. Równocześnie zwiększyły się kontakty z zachodem. I choć na Żuławach Malborskich katolicyzm stanowił nadal religię państwową, jednak luteranie stanowili większość. W XVI w. napłynęła nowa fala osadników – z Niderlandów, prześladowanych w swoim kraju z powodu przyjętego wyznania. Menonici przynieśli ze sobą bardzo wysokie umiejętności rolnicze oraz udoskonalenie metody melioracji. Zachowały się też do dziś liczne zabytki ich specyficznego budownictwa – domy podciśnieniowe oraz urządzenia hydrotermiczne.

Wojny polsko-szwedzkie w pierwszej połowie XVII w. oraz wojna północna w latach 1703-1717 i liczne przemarsze wojsk pruskich, rosyjskich i polskich w latach 1756-1763 spowodowały pewne zniszczenia, jednak mieszkańcy szybko naprawiali powstałe uszkodzenia systemu melioracyjnego i odbudowywali gospodarkę, tak że do końca I Rzeczpospolitej Żuławy były jednym z regionów najbardziej rozwiniętych gospodarczo.

Fot. Urząd Gminy Miłoradz

W wyniku I rozbioru Polski w 1772 r. teren całego obecnego powiatu malborskiego został zajęty przez państwo pruskie. Zmiana przynależności państwowej spowodowała m.in. zmniejszenie liczebności menonickiej. Surowe zasady tej religii (skrajny pacyfizm, zakaz noszenia broni, zakaz składania jakichkolwiek przysiąg) spowodowały prześladowania ze strony militarystycznego państwa, a w ich wyniku emigrację znacznej części mennonitów w rejon Morza Czarnego. W XIX w. nastąpił dalszy rozwój ekonomiczny tego terenu, do czego przyczyniła się poprawa komunikacji – budowa dróg i kolei, w tym – gęstej sieci kolejek wąskotorowych, docierających do większości miejscowości w gminie łączących je z większymi miastami regionu – Malborkiem i Tczewem. Powstały też pierwsze folwarki z charakterystyczną dla nich zabudową. Rozwinęło się przetwórstwo rolne, m.in. młynarstwo oraz cukiernictwo, a także tkactwo i przemysł materiałów budowlanych (cegielnie).

Po I wojnie światowej decyzją zwycięskich mocarstw utworzono Wolne Miasto Gdańsk, którego granice sięgały do Nogatu, obejmując m.in. obecną gminę; teren na wschód od Nogatu pozostał częścią państwa niemieckiego.

Fot. Gmina Miłoradz

Na terenie gminy znajdują się następujące obszary i obiekty objęte ochroną prawną:

  • rezerwat przyrody Las Łęgowy nad Nogatem,
  • rezerwat przyrody Mątawy,
  • Obszar Chronionego Krajobrazu Rzeki Nogat,
  • Środkowożuławski Obszar Chronionego Krajobrazu,
  • 14 pomników przyrody.

Kościół w Starej Kościelnicy

Zabytki, które warto zobaczyć:

  • kaplica (kostnica) cmentarna w Bystrzu,
  • kościół pw. św. Szymona i Judy Apostołów w Gnojewie, kościół parafialny pw. Matki Bożej Wniebowzięcia w Kończewicach,
  • kościół parafialny pw. św.Piotra i Pawła w Mątowach Wielkich,
  • kościół parafialny pw. św.. Michała Archanioła w Miłoradzu, cmentarz rzymskokatolicki z układem zieleni wyokiej, kostnicą i dzwonnicą w Miłoradzu,
  • kościół parafialny pw. św. Mikołaja w Pogorzałej Wsi, kościół parafialny pw. Św. Jerzego w Starej Kościelnicy.

Podstawowe dane

Powiat: malborski
Gmina: Miłoradz
Nazwa: Urząd Gminy
Ulica: Żuławska 9
Miejscowość: 82-213 Miłoradz
Telefon: 55 271 15 31
Faks: 55 271 15 65
Strona WWW http://miloradz.malbork.pl
Strona BIP http://miloradz.biuletyn.net/
Adres e-mail ug@miloradz.malbork.pl
Wójt: Arkadiusz Skorek
Powierzchnia: 93,75 km2
Ludność: 3615

Wykaz miejscowości w gminie:
Miłoradz, Pogorzała Wieś, Stara Kościelnica, Mątowy Małe, Mątowy Wielkie, Kończewice, Bystrze, Stara Wisła, Gnojewo.

Mapa dojazdu