Malbork jest położony nad Nogatem. Ślady osadnictwa w miejscu dzisiejszego Malborka datowane są na młodszą epokę kamienia, w pobliżu natrafiano także na relikty rzymskie. W XII i na początku XIII w. Pomezania, na której leży Malbork, zamieszkana była dość gęsto jak na tamte czasy. Duże połacie kraju pokrywały puszcze, gdzie na podmokłych łąkach rosła bujna trawa, pasły się stada zwierzyny, jeziora zaś obfitowały w ryby. Część terenu Pomezanii została zdobyta przez książąt pomorskich. Za ich sprawą na prawym, wysokim brzegu Nogatu powstał gród Zantyr wraz z podgrodziem. Na skutek polityki Sambora, jednego z dwóch braci potężnego księcia Świętopełka, Zantyr dzisiejszy Sztum podarowano Zakonowi Krzyżackiemu w 1250 r. Około 1274 r. Krzyżacy zaczęli wznosić, częściowo z materiałów uzyskanych z rozbiórki starych zabudowań klasztornych grodu w Zantyrze, silnie ufortyfikowany zamek w dolnym biegu Nogatu. Budowany zamek i otaczające go miasto nazwano Marienburg, czyli gród Marii, od imienia patronki zakonu. W 1280 r. do zamku przeniesiono konwent zakonu z Zantyru..

Malbork kojarzy się zazwyczaj z potężną, średniowieczną warownią krzyżacką dominującą nad nizinnymi Żuławami. Malbork to jednak nie tylko zamek. Powstałe przy nim miasto Marienburg otrzymało w 1286 r. dokument lokacyjny. Na wysoczyźnie górującej nad rzeką, na południe od terenów zamkowych, powstało miasto, na terenie którego zbudowano Ratusz (ok. 1380 r.), miejską farę pod wezwaniem św. Jana, Wysokie i Niskie Podcienia oraz system murów obronnych z bramami Mariacką i Garncarską, ochraniający zabudowę mieszkalną. Będący w rozkwicie zamożności i znakomicie obwarowany Malbork spalili Krzyżacy w lipcu 1410 r. Nastąpiło to tuż przed oblężeniem zamku przez wojska króla Władysława Jagiełły. Miasto zostało odbudowane, naprawiono zrujnowane fortyfikacje i zbudowano nowe. W czasie wojny trzynastoletniej miasto poważnie ucierpiało. Zniszczeniu uległo wiele budynków, kościół św. Jana, Dwór Artusa oraz południowy szczyt ratusza. Od 1466 r. gdy Malbork był już pod polskimi rządami, powrócił do zamożności, głownie dzięki współuczestniczeniu w handlu polskim zbożem i drzewem, rozwojowi rzemiosła i znacznym dochodom z posiadłości żuławskich. Z braku miejsca w kręgu średniowiecznych murów zaczęto osiedlać się poza nimi i w związku z tym rozwinęły się cztery przedmieścia. Po stupięćdziesięcioletnim okresie względnego spokoju, przerwanego na krótko w latach 20-tych XVI wieku ruchami religijno-społecznymi, nastąpiły najazdy szwedzkie, które nie oszczędziły miasta. Miasto w XVII i XVIII w. nie miało zbyt wielkiego znaczenia gospodarczego, zmieniło się to dopiero w 1772 r., gdy miasto przeszło w ręce pruskie. Okres wojen napoleońskich przyniósł Malborkowi ogromne obciążenia w postaci parokrotnych kontrybucji, przymusowych prac przy odbudowie XVII-wiecznych fortyfikacji z czasów wojen szwedzkich, kwaterunków i zwykłych grabieży żołnierskich  kilkakrotnie zatrzymywał się w Malborku sam Napoleon, tędy przemaszerowały jego wojska na tragiczną wyprawę moskiewską i wracały rozbite, atakowane przez Kozaków, którzy wkroczyli do miasta w 1813 r. Od połowy XIX w.nastąpił rozwój komunikacji kolejowej, a po 1870 r.ogromne pieniądze z francuskiej kontrybucji sprawiły, że Malbork ponownie uznawano za jeden z ważniejszych punktów na mapie Prus. Po 1870 r. powstało wiele zakładów przemysłowych, chociażby fabryka cygar Loeser & Wolf, słodownia Adolfa Dauma, gazownia czy jedna z większych w regionie cukrowni. Rozwój miasta następował w kierunku południowym, poza dawne Przedmieście Sztumskie oraz wschodnim, w kierunku dworca kolejowego. W obręb granic administracyjnych miasta przyłączono kolejne osiedla, jak Piaski, Wielbark czy Kałdowo. Pierwsza wojna światowa nie przyniosła żadnych zniszczeń Malborkowi. W przeprowadzonym w 1920 r. plebiscycie mieszkańcy opowiedzieli się za Niemcami. Malbork bardzo mocno ucierpiał w trakcie działań wojennych w 1945 r. Po ciężkich walkach Grupy Bojowej Marienburg z jednostkami 2 rosyjskiej Armii Uderzeniowej, 9 marca wysadziły mosty na Nogacie. W wyniku działań wojennych zniszczeniu uległo blisko 80 procent zabudowy Starego Miasta. Polskie władze rozpoczęły prace nad przywróceniem do życia zrujnowanego i wyludnionego częściowo miasta już 17 marca.

Nie zachował się oryginalny dokument lokacyjny dla miasta. Przez długie lata uważano, że był on wystawiony w 1276 r. Dopiero dzięki badaniom prof. J. Powierskiego jego datowanie przesunięto dziesięć lat później. W 1286 r., prawdopodobnie 27 kwietnia, mistrz krajowy Konrad von Thierberg Młodszy wystawił taki dokument dla istniejącej już przy zamku osady. Do naszych czasów zachował się natomiast dokument odnowienia przywileju dla miasta Malborka, który 6 lipca 1304 r. wystawił mistrz krajowy pruski Konrad Sack.

Zamek krzyżacki w Malborku
Fot. Agnieszka Małek

Zabytki, które warto zobaczyć:

  • zamek krzyżacki,
  • mury obronne starego miasta,
  • brama garncarska,
  • kościół św. Jana,
  • kościół św. Jerzego,
  • budynek poczty nr 1,
  • szkoła łacińska,
  • obóz jeniecki,
  • szpital jerozolimski,
  • cmentarz poewangelicki z czerwonymi koszarami.

Podstawowe dane

Powiat: malborski
Gmina: Malbork - miasto
Nazwa: Urząd Miasta
Ulica: pl. Słowiański 5
Miejscowość: 82-200 Malbork
Telefon: 55 647 99 00
Faks: 55 647 33 24
Strona WWW http://www.malbork.pl
Strona BIP http://www.bip.malbork.pl
Adres e-mail magistrat@um.malbork.pl
Burmistrz: Marek Charzewski
Powierzchnia: 17,2 km2
Ludność: 38 650

Mapa dojazdu