Stopniowe zasiedlanie okolic oraz obszaru późniejszego Kwidzyna rozpoczęło się dopiero w okresie ustąpienia ostatniego zlodowacenia z terenów północnej Polski około 12 tysięcy lat p.n.e. Po ustąpieniu lodowca, pojawieniu się roślinności i zwierząt oraz złagodzeniu klimatu, nadciągnęli pierwsi ludzie, prowadzący koczowniczy tryb życia, należący archeologicznie, do tzw. kultury świderskiej. Trudnili się głównie zbieractwem, myślistwem i rybołówstwem. Najważniejszą arterię komunikacyjną w tym regionie stanowiła Wisła, wzdłuż której z południa na północ poczynając, od schyłkowego okresu późnego paleolitu, posuwały się niewielkie grupy ludzi w poszukiwaniu pożywienia.

Ożywienie osadnicze nastąpiło dopiero w środkowym i późnym okresie młodszej epoki kamienia (3300-1700 lat p.n.e). W tym czasie miały miejsce wielkie przemiany cywilizacyjne: zmiana trybu życia ludności z koczowniczego na osiadły, rozpoczęcie celowej uprawy roli i hodowli zwierząt. Z tego okresu z najbliższych okolic Kwidzyna i obszaru miasta znanych jest kilka osad, należących do kultury pucharów lejkowatych, amfor kulistych, ceramiki sznurowej i ceramiki dołkowo-grzebykowej. Natomiast osadnictwo epoki brązu (1700-650 lat p.n.e.) rozpoczęło się w okolicach Kwidzyna o wiele później niż na terenach południowej i środkowej Polski.

Jego pierwsze przejawy wiążą się z importem wyrobów miedzianych i brązowych z terenów naddunajskich. Wczesną epokę żelaza (650-200 lat p.n.e) w Kwidzynie i jego pobliżu poznajemy dzięki kilkunastu stanowiskom archeologicznym kultury łużyckiej, która w zmieniającej się formie trwała jeszcze kilkaset lat. Oprócz osad i cmentarzysk znane są również osiedla obronne – grody, usytuowane na wypiętrzonych wzgórzach wysokiej, wschodniej krawędzi pradoliny Wisły w Baldramie i Podzamczu na północ od Kwidzyna. Z Kwidzyna i okolic znane są osady, cmentarzyska i ślady osadnicze tej kultury. Charakterystyczne dla niej są groby skrzynkowe, wykonane z łupanych płyt kamiennych najczęściej na planie prostokąta lub kwadratu (m. in. Baldram, Cygany, Gardeja, Kwidzyn), do których wkładano popielnice i popielnice twarzowe, zawierające przepalone kostne szczątki ludzkie.

Rozwój intensywnej wymiany doprowadził na początku nowej ery do ukształtowania się, tzw. bursztynowego szlaku. W pierwszych wiekach owej ery rozwijały się i funkcjonowały w pobliżu Kwidzyna skupiska osadnicze (m. in. rejon Gardei, Klasztorka), których przeszłość poznajemy dzięki badaniom archeologicznym, przeprowadzonym na cmentarzyskach oraz pracom wykopaliskowym na osadach w Brokowie i Bystrzcu. W wyniku oddziaływania na autochtoniczną społeczność ludności gocko-gepidzkiej, wędrującej ze Skandynawii nad Morze Czarne, pod koniec I w. p.n.e. i początkowych dziesięcioleciach naszej ery, powstała ludność kultury wielbarskiej. Pod koniec IV w. lub na początku V w. nastąpiło znaczne rozrzedzenie osadnictwa w pobliżu Kwidzyna. Dotychczasowe skupiska osadnicze, mające niekiedy kilkusetletnią ciągłość, zanikły, a na ich miejsce nie pojawiły się nowe. Proces ten wiązał się z ogólnoeuropejską wędrówką ludów. W jej rezultacie ludność, zamieszkująca dotychczas interesujące nas obszary, przesunęła się na zachód, zaś opuszczone tereny stopniowo zaczęła napływać ludność plemion pruskich, posuwając się z północnego wschodu i dochodząc około połowy VI-VII w. w okolice Prabut i rzeki Dzierzgoń. Drugi kierunek ekspansji osadniczej, począwszy od VII-VIII w., prowadził wzdłuż Wisły z ziemi chełmińskiej na północ i z Pomorza Gdańskiego na południe. W rezultacie tych procesów powstał prężny ośrodek osadniczy na prawym (wschodnim) brzegu Wisły z grodami w Baldramie, Podzamczu i Kwidzynie oraz osadami przygrodowymi, rozlokowanymi bezpośrednio przy nich. Owe grody i osady tworzyły skupisko osadnicze, funkcjonujące od drugiej połowy X do XII w. Było ono związane z tworzeniem państwa polskiego przez pierwszych Piastów, do którego najprawdopodobniej włączono tereny Dolnego Powiśla na wschodniej krawędzi Wisły, stanowiące polsko-pruskie pogranicze.

Średniowieczny gród, a później lokowane miasto, nazywano w źródłach Quidino oraz Insula sancte Mariae. Pierwsza nazwa ma pochodzenie pruskie, pochodzi od imienia Quede i oznaczała obszar, należący do osoby o tym imieniu. W 1233 r. na Żuławę Kwidzyńską, leżąca 5 km na północ od późniejszego miasta, przybyli krzyżacy i założyli na wzgórzu prowizoryczny gród, który nazwali na część patronki Zakonu Żuławą Świętej Marii (łac. Insula Sancte Mariae; niem. Marienwerder). Po przybyciu do Prus posiłków wojskowych z mistrzem krajowym pruskim Hermanem Balkiem, przeniesiono ową siedzibę na nowe miejsce, natomiast niezmieniona pozostała jego nazwa. Krzyżacki gród w Kwidzynie szybko stał się bazą wypadowa w wyprawach przeciwko Prusom, w których udział brali także książęta polscy i pomorscy. W pobliżu grodu wkrótce lokowano miasto (civitas Insule sancte Marie), które prawdopodobnie już wówczas dysponowało niezależnym samorządem oraz samodzielnym sądownictwem, kierującym się zasadami prawa chełmińskiego. To pierwsze miasto, jeszcze drewniane, uległo zniszczeniu w latach 1242/1243 w czasie pierwszego powstania Prusów przeciw krzyżakom. Prawdopodobnie opustoszało wówczas na dłuższy czas, gdyż nowi osadnicy pojawili się tam dopiero w 1255 r., ale w trakcie drugiego powstania pruskiego (1260-1273) miasto, stanowiące już wówczas własność biskupów pomezańskich, zostało dwukrotnie spalone i spustoszone.

W XIII w. krzyżacki gród był stopniowo rozbudowywany i przekształcany z budowli drewnianej w kamienną, a następnie ceglaną. W 1254 r. podjęto decyzję o budowie w Kwidzynie katedry biskupiej i miasto stało się siedzibą diecezji pomezańskiej, wchodzącej od 1255 r. w skład metropolii ryskiej. Biskupi często przebywali poza stolicą diecezji, dlatego reprezentowali ich tam komturzy zamkowi, będący członkami zakonu krzyżackiego. Komturowi towarzyszył prawdopodobnie niewielki konwent krzyżacki, składający się z rycerzy i duchownych, którzy administrowali dobrami kościelnymi. Jego członkowie byli głównie krzyżakami, ale później zdarzali się wśród nich także osoby pochodzenia miejscowego, pruskiego. W II poł. XIV w. konwent kwidzyński podzielono pomiędzy dwa zamki: w Kwidzynie i Prabutach, gdyż tam częściej rezydowali biskupi pomezańscy. Od początku XV w. rola zamku kwidzyńskiego ulegała marginalizacji, zaś po wojnach z Polską nie rezydował w nim już konwent krzyżacki, tylko zarządzał nim świecki wójt. Od momentu ustanowienia Kwidzyna stolicą diecezji w mieście rezydowała także kapituła katedralna, w zamku biskupim (kapitulnym), wzniesionym w połowie XIV w. Korporacja ta składała się z prałatów i kanoników kapituły oraz niższego kleru katedralnego (wikariuszy). Ta co najmniej kilkunastoosobowa grupa duchownych posiadała własny majątek, statuty, pieczęć i wpływała w znaczący sposób na oblicze kulturalne miasta. Urzędy wójta kapitulnego i biskupiego, którzy zarządzali odpowiednimi majatkami, były obsadzane głównie przez rycerzy krzyżackich. Przy zamku kapituły katedralnej w Kwidzynie istniała szkoła katedralna. Od schyłku XIV do końca XV w. aż 26 mieszkańców Kwidzyna kształciło się na europejskich uniwersytetach (głównie w Pradze i Lipsku). Jednymi z najwybitniejszych postaci średniowiecznego miasta był wybitny teolog, profesor uniwersytetu w Pradze Jan z Kwidzyna oraz mistyczka Dorota z Mątowów, która już za życia otoczona była nimbem świętości, zaś wkrótce po śmierci stała się obiektem kultu, trwającego do czasów nam współczesnych. Obszar położony na południe od zamku był wyłączony spod kompetencji władz miasta Kwidzyna i stanowił, tzw. jurydykę biskupią. Na obszarze dominium biskupa i kapituły pomezańskiej znajdowało się łącznie 47 kościołów parafialnych, które obejmowały swoim zasięgiem 116 osad wiejskich i 6 miast. W 1525 r. biskupstwo pomezańskie zostało zsekularyzowane, ale przy katolicyzmie pozostała ok. 1/3 diecezji, wchodząca w skład Prus Królewskich, która znalazła się pod opieką biskupów chełmińskich.

Prawdopodobnie już w I połowie XIII w. Kwidzyn uzyskał od zakonu krzyżackiego posiadłości, których dokładna lokalizacja nie jest znana. Wraz z powołaniem w 1285 r. kapituły katedralnej i ustanowieniu tamtejszego kościoła parafialnego katedrą biskupią, miasto zostało zmuszone do odstąpienia kapitule określonej przestrzeni dla zbudowania zamku i kurii dla kanoników, co przez najbliższe kilkadziesiąt lat powodowało poważne konflikty z mieszczanami. Na ich prośbę, w 1336 r. biskup pomezański odnowił przywilej lokacyjny dla Kwidzyna, który uregulował stosunki własnościowe, jednak rozgraniczenie to nie zakończyło sporu z kapituła katedralną o prawa do posiadłości, położonych w najbliższym otoczeniu kościoła katedralnego i zamku kapitulnego, który ostatecznie zakończył się porażką mieszczan.

Teren rekreacyjno-wypoczynkowy Miłosna
Fot. A. Lubiński

Zabytki, które warto zobaczyć:

  • zespół katedralno-zamkowy zbudowany w połowie XIV w.,
  • mury obronne – fragmenty murów gotyckich z XIV w.,
  • pałac rejencji,
  • gmach sądu ziemskiego,
  • kościół parafialny – budowa sakralna zbudowana w latach 1846-1858,
  • gmach sądu – neogotycki, zbudowany według wzorów angielskich w II połowie XIX w.,
  • dworzec kolejowy – neogotycki, zbudowany na początku XX w.,
  • dawne koszary – zespół budynków neogotyckich,
  • spichlerz – okazały spichlerz zbudowany w 1742 r. w stylu barokowym z cegły, czterokondygnacyjny z poddaszem.

Podstawowe dane

Powiat: kwidzyński
Gmina: Kwidzyn - miasto
Nazwa: Urząd Miejski
Ulica: Warszawska 19
Miejscowość: 82-500 Kwidzyn
Telefon: 55 646 47 00
Faks: 55 646 47 03
Strona WWW http://www.kwidzyn.pl
Strona BIP http://bip.kwidzyn.pl
Adres e-mail info@um.kwidzyn.pl
Burmistrz: Andrzej Krzysztof Krzysztofiak
Powierzchnia: 22 km2
Ludność: 38 632

Mapa dojazdu