Sławni Pomorzanie

Heweliusz Jan

$image_alt
Daniel Schultz, „Jan Heweliusz". Gdańsk, 1677, olej na płótnie. Obraz w zbiorach Biblioteki Gdańskiej Polskiej Akademii Nauk

Jan Heweliusz urodził się 28 stycznia 1611 r. Zanim zyskał sławę wybitnego astronoma, gdańszczanie poznali go jako niezrównanego w swym fachu piwowara: w odziedziczonym po ojcu browarze przy ulicy Korzennej 55 produkował znane w całej Europie piwo jopejskie. Najpierw stał się starszym cechu piwowarów, potem ławnikiem i wreszcie statecznym rajcą.
Na dachach swych kamienic w 1640 r. utworzył obserwatorium astronomiczne z własnoręcznie wykonanymi teleskopami i lunetami. Było to wówczas największe obserwatorium na świecie i najlepiej wyposażone w Europie. Z czasem, na potrzeby wnikliwszych badań, Heweliusz zbudował teleskop o długości 50 m. Pierwotnie urządzenie stanęło na łące przed bramą Oliwską. Następnie zostało przeniesione na taras obserwatorium astronoma.
 
Wieloletnie obserwacje astronomiczne przyczyniły się do wydania przez Heweliusza katalogu położenia ponad 1500 gwiazd, co doceniło Królewskie Towarzystwo Nauk w Londynie, przyjmując badacza w poczet swoich członków. W 1664 r. król Francji Ludwik XIV przeznaczył pieniądze na jego badania.
  
Jan Heweliusz jest autorem kilku dzieł, ale największe z nich to „Selenographia" (1647) – pierwsza w kartografii naukowej mapa Księżyca. Wykorzystał także własne obserwacje plam słonecznych do określenia okresu obrotów Słońca z dokładnością większą niż uczynili to jego poprzednicy.
 
Nadał nazwę faculae jasnym regionom wokół plam słonecznych, która jest używana do dzisiaj. Wyniki jego obserwacji plam słonecznych z lat 1642-1679 mają obecnie szczególne znaczenie, jako że obejmują pierwszą część tak zwanego Maunder Minimum aktywności słonecznej oraz okresu bezpośrednio go poprzedzającego.
 
W setną rocznicę śmierci astronoma Stanisław August Poniatowski podarował Gdańskowi odlew brązowego popiersia Jana Heweliusza, a w 1973 r. przed Ratuszem Staromiejskim, niedaleko jego dawnej pracowni, stanął pomnik zaprojektowany przez gdańskiego artystę rzeźbiarza – Wojciecha Szostak-Gąsienicę.
 
Jan Heweliusz zmarł 28 stycznia 1687 r., w dniu swoich 76. urodzin. Został pochowany w kościele św. Katarzyny. 

W 1987 r. ustanowiono Nagrodę Naukową Miasta Gdańska im. Jana Heweliusza. Obecnie jest kilkudziesięciu jej laureatów w dziedzinach nauk ścisłych i przyrodniczych oraz humanistycznych.

W 2006 r. na placu przy ul. Korzennej w Gdańsku został odsłonięty pomnik Jana Heweliusza autorstwa Jana Szczypki.

O Janie Heweliuszu czytaj również na pomorskie.travel


Opr. Marta Widzicka

view szablon artykułu